BY, BEN

BY, BEN praep. (dat.; rzad. gen. – w znaczeniu 2.)

1. przy, w pobliżu, blisko, koło, obok: Ben mer zyct ȧner fur bydinan. ‘Przy mnie siedzi jeden z obsługi.’; Zy wiöe byr kjyh fum oütabüs roüsgyśtejgja, ȧ nöhta ging zy gryht c’ync. ‘Wysiadła z autobusu blisko kościoła, a potem od razu szła do nas.’

2. u (kogo się znajdować, albo coś robić): Zy byśtełta bym fiöen ȧ hȧlikjy mas fjyr dy gyśtiörwan. ‘Zamówili u księdza mszę świętą za zmarłych.’ (HM 1936); Har at by yns cwü woha. ‘Pracował u nas dwa tygodnie.’ By mjyr ys’s wing płoc. ‘U mnie jest mało miejsca.’ Cy yns, dö by Nikls ufum Rynk, hota zy ȧmöł ȧ zyta trof gymaht. ‘U nas, tu u Niklów na rynku, zrobiono raz takie spotkanie.’

4. w trakcie wykonywania bądź trwania czynności w danym momencie: Der bek ej grod bym brutbaka, har kon cy oüh ny roüskuma. ‘Piekarz jest właśnie przy pieczeniu chleba / piecze chleb, on nie może do was wyjść.’; Byr müzik łjeft dy cȧjt ind byhenderer. ‘Przy muzyce czas zawsze szybciej zleci.’

5. (z → ZEJH) przy sobie: Har höt by zejh jok can złoty. ‘Miał przy sobie tylko dziesięć złotych.’ 

6. (z → ZEJH) sprawny fizycznie: Wjyr kynda ny ferśtejn, fyrym’ȧ śtiörw: har wiöe füt ȧzu jung ȧn ȧzu kreftik, ȧzu by zejh. ‘Nie mogliśmy zrozumieć, dlaczego zmarł: on był przecież tak młody i tak silny, tak sprawny fizycznie.’

7. za (czasów; używane głównie z krajami): By Estrȧjh wiöe’s güt. ‘Za Austrii było dobrze.’; By Pöłnscȧjta handułt mȧj dźjada myta köła. ‘Za Polski (dosł. ‘za czasów Polski’, tj. za II Rzeczypospolitej) mój dziadek handlował węglem.’; Bym Piłsudskja wiöd Pöłn frȧj. ‘Za Piłsudskiego Polska stała się niepodległa.’ – gdy mowa o czyichś rządach (‘za panowania’), najczęściej używa się → UNDER.

Forma BY jest nieakcentowana, formy BEN używa się, gdy pada na nią akcent: Konsty by mjyr błȧjn. Ben mer wyt’s der güt zȧjn. ‘Możesz u mnie zostać. U mnie będzie ci dobrze.’ Niegdyś obok formy BEN występowała również forma bȧjn: Der śnej ej dy ferhejny naht bȧjn yns gybłejn łejgja, oder hoüt s’mügjys ej’ȧ cyganga. ‘Zeszłej nocy śnieg u nas został, ale dziś rano się roztopił.’ (AK 1920).

BY funkcjonuje też jako przedrostek nierozdzielny (by-), nadający czasownikom różne znaczenia. Przede wszystkim przedrostek by- sprawia, że czasownik nieprzechodni staje się przechodni, por. kuza ‘mówić, rozmawiać’ i bykuza ‘omówić, omawiać (coś lub kogoś). Można powiedzieć har ej bykuzt ‘jest omawiany / obgadywany’, ale nie *har ej gykuzt – ostatnie zdanie jest agramatyczne.