Słownik

ȦN(A)₂ part.

i: Ȧn dos ej ołys? ‘I to jest wszystko?’

ȦN(A)₁ conj.

1. i, oraz: Y funfcik jür błȧjwer jok yh ȧn dü. ‘Za pięćdziesiąt lat zostaniemy tylko ja i ty.’; Dy krȧncła trüga jok dy drüżkja ȧna dy junkweryn. ‘Wianki nosiły tylko drużki oraz panna młoda.’

2. i (wzmocnienie znaczenia – tylko w formie ȦN): Dy śtot höt hater ȧn hater cügynuma. ‘Miasto rozrastało się coraz bardziej.’ – w tym znaczeniu często używa się → WO ȦMÖŁ.

3. i, a (wynikanie, konsekwencja): Yh wa jum dos ziöen ȧn har wyt cüśtyma. ‘Powiem mu to i on się zgodzi.’; Yhy bycoł fjyr yns, ȧna ufs ander möł wyst dü bycoła. ‘Zapłacę za nas, a następnym razem ty zapłacisz.’

4. a (przeciwstawność): Katowic łȧjt y Śłyz, ȧn Krök y Klinpöłn. ‘Katowice leżą na Śląsku, a Kraków w Małopolsce.’; Wymysoü łȧjgt cwyśa Win ȧn Warśow. ‘Wilamowice leżą między Wiedniem a Warszawą.’

W znaczeniach 4 i 5 ȦN(A)₁ używa się wymiennie z → Ȧ₁.

ZUWI^|ZU part.

i tak, tak czy owak, tak czy siak: Cy wos djef yh ȧ kompüter hon, wen’s zuwizu gyt kȧ łiht ny? ‘Po co mi komputer, skoro i tak nie ma prądu?’; Zy hon’um gyziöet, do’s wyt rȧnn, oder’ȧ nom zuwizu kȧ parabli mytum ny myt, ȧn yta kymt’ȧ niöerkjanos cyryk. ‘Powiedzieli / Powiedziały mu, że będzie padać, ale i tak nie wziął parasola, a teraz wraca mokry od stóp do głów.’

GYHȦJN v. (imp. sg. GYHȦJ, pl. GYHȦJT; part. perf. GYHEJN + hon)

igrać, drwić z czegoś: Myt fojer ȧn myt łiwa zo’ȧ ny gyhȧjn. ‘Nie należy igrać z ogniem ani miłością.’ (wilamowskie przysłowie)

NÖŁD s. f. (pl. NÖŁDA)

1. igła: Wȧł dy ofyngst cy nyn, müsty cyjyśt dy nöłd ȧjfyduma, dos hȧst mytum endła fodum ys nöłdajyr trafa ȧn’ȧ diöhcin. ‘Zanim zaczniesz szyć, musisz najpierw nawlec nitkę, to jest trafić końcówką nitki do uszka od igły i ją przeciągnąć / przewlec.’

2. igła (igliwie): Dy fihta, tona ȧn łunbiöem hon oły nöłda. ‘Sosny, jodły i świerki wszystkie mają igły.’ – w tym znaczeniu używa się również rzeczownika dy śpȧjł ‘szpilka’, ‘szpikulec’, ‘szpilka drzewa iglastego’; por. też: der śpȧjłboüm ‘drzewo iglaste’.

Por. też: dy kniöefułnöłd ‘szpilka’, s’nöłdajyr ‘uszko od igły’, dy nöłd ȧjfyduma ‘nawlec nitkę’.

WIFUŁ adv., pron.

1. ile: Wifuł gest wan kuma? Bo’h wȧ ny, wifuł wjyśt mü’h kiöefa. ‘Ilu gości przyjdzie? Bo nie wiem, ile kupić kaszanek.’

2. (rzad.) tyle, wiele: Hoüt wiöe’ȧ nerwez, wen’ȧ uf dy bejn trot, gük’ȧ höt dos śun wifuł möł gymaht. ‘Dzisiaj się denerwował, gdy wchodził na scenę, choć robił to już tyle / wiele razy.’

IM… (+ comp.), Y DAM… (+ comp.) conj.

im…, tym…: Uf wen zo’h dos maha? – Im ejer, y dam beser. Im śpyter dy dos mahst, y dam wyt der śpyter zȧjn bycołt. ‘Na kiedy powinienem / powinnam to zrobić? – Im wcześniej, tym lepiej. Im później to zrobisz, tym później dostaniesz zapłatę.’; Im mejer cȧjt fergejt, y dam wad yh gyłyklikjer. ‘Im więcej mija czasu, tym jestem szczęśliwszy / szczęśliwsza.’; Im rȧjhjer har wiöe, y dam wułd’ȧ hon mejer. ‘Im był bogatszy, tym wiecej chciał mieć.’

Zob. też: → YM₂

YM₂... (+ comp.), Y DAM... (+ comp.) conj.

(rzad.) im…, tym…: Ym ejer dü wyst cyrykkuma, y dam wawer ejer enda. ‘Im wcześniej wrócisz, tym wcześniej skończymy.’; Ym śwjener mer dos ging, y dam at yh fłȧsikjer. ‘Im trudniej mi to szło, tym pilniej pracowałem.’

Częściej używaną formą jest → IM..., Y DAM...

IMBJYR s. m. (pl. IMBJYN, dim. IMBJYLA)

imbir: Zy ziöen, do der imbjyr ej zjyr gyzund. ‘Mówi się, że imbir jest bardzo zdrowy.’

NOMA s. m. (pl. NOMA)

imię, nazwa: Wos wiöe der noma fu dam bihła? ‘Jak nazywała się ta książka?’; Wos śwȧjgsty ȧzu? Gydenksty ny den noma? ‘Czemu się nie odzywasz? Nie pamiętasz, jak się nazywasz?’

Por. też: der fjyrnoma ‘(gram.) zaimek’.

Zob. też: → ŚPICNOMA

NOMASTAG s. m. (pl. NOMASTAGA)

imieniny: Yhy byzih men feter cwe möł ym jür: uf dy Wȧjnaht ȧn ufȧ nomastag. ‘Odwiedzam mojego wujka dwa razy w roku: na Boże Narodzenie i na imieniny.’

ANDYŚT adj., adv.

1. inaczej: Mahwy’ś andyśt. ‘Zróbmy to inaczej.’; Andyśt gyziöet, hösty kȧ giełd mej ny? ‘Inaczej mówiąc, nie masz już żadnych pieniędzy?’

2. co(ś) innego (tylko w formie andyśtys): Hösty nö wos andyśtys cy bykuza? ‘Masz jeszcze coś innego do omówienia?’; S’gejt’um ym yht andyśtys. ‘Jemu/jej chodzi o coś innego.’; Wos ej mer andyśtys gybłejn? ‘Co innego mi zostało?’

ANDYŚT nie posiada innych form niż andyśt i andyśtys.

Zob. też: → ANDER₁

INDYK s. m. (pl. INDYKJA, dim. INDYKŁA)

indyk: Yta wȧnn dy indykja bocy can oba zugiöe cwełf kilo. ‘Teraz indyki ważą do 10 albo nawet 12 kilo.’

ANDER₁ pron., adj.

1. inny: Yhy wa der yt ziöen wos ganc andyśtys. ‘Powiem ci teraz coś zupełnie innego.’; Har ej cy ȧm ganc andyn menća gywiöda. ‘Stał się zupełnie innym człowiekiem.’

2. następny: Wjyr zan yns ufs ander möł y ȧr woh. ‘Następnym razem widzimy się za tydzień.’

3. (rzad.) osobny: Zej zȧjn ander łoüt ȧna wjyr zȧjn ju oü ander łoüt. ‘Oni są osobną grupą (dosł. innymi ludźmi) i my też jesteśmy osobną grupą (innymi ludźmi).’

Dawniej w odmianie zaimkowej w rodzaju nijakim (w nom. i acc.) występowały też formy andrys i andyś. Pierwsza zanikła bez śladu, druga zaś otrzymała protetyczne -t (zob. → ANDYŚT) i dodatkowo końcówkę -ys właściwą dla odmiany zaimkowej przymiotników w rodzaju nijakim. Rzadko używaną obecnie formą jest andry, występującą wszędzie tam, gdzie w odmianie zwykłego przymiotnika pojawiała się końcówka -y.

Forma ANDYŚTYS (zob. → ANDYŚT) pojawia się wyłącznie po zaimkach → NIST, → YHT oraz → WOS i – z rzadka – samodzielnie.

INSTRUMENT s. n. (pl. INSTRUMENTA, dim. INSTRUMENTŁA)

instrument muzyczny: S’ej güt uf ȧm instrument kyna cy śpejła – s’ej śod, do’h ho mih oü ny oüsgyłjyt. ‘Dobrze jest umieć grać na instrumencie muzycznym – szkoda, że się nie nauczyłam / nauczyłem.’

GYŚEFT s. n. (pl. GYŚEFTA, dim. GYŚEFTŁA)

1. interes: Dos ej ny dȧj gyśeft. ‘To nie twój interes.’; Har fü uf Krök, dy gyśefta cy erłydikja. ‘Pojechał do Krakowa załatwiać interesy.’

2. sklep: Ym gyśeft gyt’s ołylȧ wiöer, ok dy müst hon giełd. ‘W sklepie są towary różnego rodzaju, ale musisz mieć pieniądze.’

INTERNET s. m. (pl. INTERNETA, dim. INTERNETŁA)

Internet: Dos konsty łȧjht ym Internet fynda. ‘To łatwo znajdziesz w Internecie.’;

Por. też: dy internetzȧjt ‘strona internetowa’.

INTROWERTYKJER s. m. (pl. INTROWERTYKJYN)

introwertyk: Mȧj frȧjmon ej ȧ introwertykjer ȧn yhy bej dos oü. ‘Mój chłopak jest introwertykiem, tak samo jak ja.’

Por. też: dy introwertykjeryn ‘introwertyczka’.

INŻYNJYR s. m. (pl. INŻYNJYN)

inżynier: Mȧj feter höt cwej zyn: ȧner ej inżynjyr, der ander ej fiöer. ‘Mój wujek ma dwóch synów: jeden jest inżynierem, drugi księdzem.’

MYTGEJN v. (imp. sg. GEJ MYT, pl. GEJT MYT; part. perf. MYT(GY)GANGA + zȧjn)

iść, pójść razem: Har ging myt yns myt, gükja yh hot gyziöet, do’ȧ zułd błȧjn dyham. ‘On poszedł z nami, mimo że mówiłam / mówiłem, że powinien był zostać w domu.’; Gejsty ny myt? ‘Nie idziesz z nami / ze mną?’

Zob. też: → GEJN

CYZOMAGEJN v. (imp. sg. GEJ CYZOMA, pl. GEJT CYZOMA; part. perf. CYZOMA(GY)GANGA + zȧjn)

iść razem: Gejsty oü ys kino? Gejwer cyzoma! ‘Też idziesz do kina? Chodźmy razem!’

ISTNJȦN v. (imp. sg. ISTNJȦ, pl. ISTNJȦT; part. perf. GYISTNJȦT + hon)

istnieć: Der GPT-ćȧt höt mer myter bibliogrȧfyj nist ny gyhułfa: har śökt mer noma fun bihła, wo zy ni ny hon gyistnjȧt! ‘Czat GPT ani trochę nie pomógł mi z bibliografią: on wysłał mi tytuły książek, które nigdy nie istniały!’