Słownik

WAND s. f. (pl. WEND, dim. WȦNDŁA)

ściana: Yhy wön ȧłȧn, yhy ho ny myt wam cy kuza. Myta wenda wa’h kuza? ‘Mieszkam sam / sama, nie mam z kim rozmawiać. Ze ścianami będę / mam rozmawiać?’

ŚTȦJG s. m. (pl. ŚTȦJGJA, dim. ŚTȦJGŁA)

1. ścieżka: Diöt, wu yta dy grusy śtrös ej, wiöe jyśter ȧ kliner śtȧjg. ‘Tam, gdzie teraz jest wielka droga / ulica, była dawniej mała ścieżka.’

2. kładka: Diöhs bahła füt jok ȧ śmołer śtȧjg. ‘Przez strumyk prowadziła tylko wąska kładka.’

RYHTER s. m. (pl. RYHTYN)

sędzia: Mün gejwer ys gyryht, yhy höf, do der ryhter wyt yns erlih ryhta. ‘Jutro idziemy do sądu, mam nadzieję, że sędzia nas uczciwie osądzi.’

Por. też: dy ryhteryn ‘sędzia (ona)’.

SEKRE^|TERYN s. f. (pl. SEKRE^|TERYNA)

sekretarka: Wjyr hon ȧ nojy sekreteryn ogyśtełt. ‘Zatrudniliśmy nową sekretarkę.’

Por. też: der sekre^|ter ‘sekretarz’.

SEKUND s. f. (pl. SEKUNDA)

sekunda: Dy minüt byśtejt fu zȧhcik sekunda. ‘Minuta składa się z sześćdziesięciu sekund.’

^|SELER s. m. (pl. ^|SELYN, dim. ^|SELEŁA)

seler: Der seler höt ȧ śtiöekja gyśmak, dy djefst jok ȧ klin śtykla nȧjwafa. ‘Seler ma mocny smak, wystarczy wrzucić tylko mały kawałek.’

TROÜM s. m. (pl. TRIÖEM, dat. pl. TRIÖEMA dim. TRIÖEMŁA)

1. sen (marzenie senne): Wen dy gycyłikja łoüt ufȧ troüm kuma, kon dos ferśidnikjy zaha bydȧjta. ‘Gdy zmarli przychodzą do ciebie we śnie, może to oznaczać różne rzeczy.’

2. marzenie, życzenie: Dos ej mȧj troüm, uf Win cy fiöen. ‘Podróż do Wiednia to moje marzenie.’

Zob. też: → ŚŁÖF, → TRIÖEMA

ŚŁÖF s. m. (pl. ŚŁYF)

1. sen (spanie): Güter śłöf ej ȧs / ȧner fun wihtiksta filan fum güta gyzunda. ‘Dobry sen jest jednym z najważniejszych filarów dobrego zdrowia.’

2. (anatom.) skroń: Ȧ śmejs yn śłöf kon nybezpjećnik zȧjn. ‘Uderzenie w skroń może być niebezpieczne’.

Zob. też: → TROÜM

KYZ s. m. (pl. KYZ, dim. KYZŁA)

ser (najczęściej żółty, czasem też biały): Yhy as ołylȧ kyz zjyr gan. ‘Bardzo lubię jeść wszelkiego rodzaju sery.’

Zob. też: → TWIÖEK

TWIÖEK s. m., sg. tant. (dim. TWȦGLA)

1. ser (biały lub żółty): Fu klinüf as yh gan śnytła brut byśmjet myt wȧjsum twiöek ȧn bycökyt. ‘Od dzieciństwa chętnie jem kromki chleba posmarowane białym serem i posypane cukrem.’

2. (dim., szczególnie w połączeniu z GIÖERELIŚ) oscypek: Dy würa giöereliśa twȧgla byśtejn ym wingsta fu zȧhcik procent śöfsmyłih. ‘Prawdziwe oscypki składają się w co najmniej 60 procentach z mleka owczego.’

Por. też: der wȧjsy twiöek ‘ser biały, twaróg’, der gały twiöek ‘ser żółty’.

Zob. też: → KYZ

HAC s. n. (pl. HACA, dim. HACŁA)

serce: Har krigt ȧn śłag ys hac ȧn’ȧ śtiörw. ‘Dostał zawału i zmarł.’; Zej höt ȧ güt hac. ‘Ona ma dobre serce.’

HACAGAN adv.

serdecznie, z całego serca, gorąco: Hacagan skiöekumt y Wymysoü! ‘Serdecznie witajcie w Wilamowicach!’; Hacagan łodwer ȧj y ynzer müzeum! ‘Serdecznie zapraszamy do naszego muzeum!’

GAŁER PŁOC s. m. (pl. GAŁA PŁAC) (adj. + s.)

sernik, serowiec: Wi wer gingja uf dy friöed / Koüftwer yns ȧn gała płoc. ‘Jak poszliśmy na wesele / Kupiliśmy sobie serowiec (sernik).’ (fragment piosenki Wi wer gingja uf dy friöed)

Zob. też: → PŁOC₂

MULKJA s. f. (pl. MULKJA)

serwatka: Mjyr śmekt dy mulkja fur mocarel giöe ny. ‘Mnie zupełnie nie smakuje serwatka z mozzarelli’

ZYN v. (imp. sg. ZY, pl. ZYT; part. perf. GYZYT + hon)

siać: Jyśter hot yh dos gan, yhta cy zeca oba cy zyn, oder yta ho’h łiwer y dy wȧjta łendyn cy rȧza. ‘Dawniej lubiłem / lubiłam coś sadzić lub siać, ale teraz wolę podróżować do dalekich krajów.’

Zob. też: → ZÖT

FŁOĆJA v. (imp. sg. FŁOĆ, pl. FŁOĆT; part. perf. GYFŁOĆT + hon)

siadać, przysiadać: Wen dy yn trȧmwȧj uf Wilȧnüw nȧjśtȧjgst, to fłoć gryhta ufȧ frȧja płoc, bo wi ny, to wysty müsa ȧ ganca wȧg śtejn. ‘Gdy wsiądziesz do tramwaju na Wilanowie, to siadaj od razu na wolne miejsce, bo jak nie, to będziesz musiał stać całą drogę.’

Zob. też: → FŁEĆJA, → ZECA (ZIH)

HE s. n. (pl. HEJA, dim. HEŁIHŁA)

siano: Jyśter trojgta zy s’groz ufs he fjy dy fad, yta kiöef yh he ym gyweł fjyr mȧj mjerśwȧjnła. ‘Dawniej suszono trawę na siano dla koni, teraz kupuję siano w sklepie dla mojej świnki morskiej.’

ZEJBBOL s. f. (pl. ZEJBBOLN)

siatkówka: Zy ziöen, do dy besty zejbbolśpejłyn zȧjn huh. ‘Mówi się, że najlepsi zawodnicy siatkówki są wysocy.’

Zob. też: → BOL

ZEJH, ZIH pron.

1. (wyłącznie w postaci ZIH) się, siebie: Dy kyndyn ćeśȧn zih, wen zy zih kyna myt noja śpejłzaha bawjȧn. ‘Dzieci się cieszą, gdy mogą się bawić nowymi zabawkami.’; Wos höt zih dö? ‘Co się tu dzieje?’; Wi maht zih dos? ‘Jak się to robi?’

2. (z praep., najczęściej w postaci ZEJH) siebie, sobie: Ejs ziöet yhta cy zejh zoüwer, oder ȧzu śtyłnik, do’h kund ny hjyn, wos gynoü. ‘Powiedziała coś do siebie, ale tak cicho, że nie słyszałem / nie słyszałam, co dokładnie.’; Wjyr fergösa ys gyweł cy gejn, oder Göt zȧj dank hot ider yhta ben zih, to hungytwer ny. ‘Zapomnieliśmy / Zapomniałyśmy pójść do sklepu, ale dzięki Bogu każdy miał coś przy sobie, więc nie byliśmy głodni / nie byłyśmy głodne.’; Mȧ djef myt zejh jok zöfuł nama, wifuł’ȧ kon triöen ym tiöerba. ‘Należy wziąć ze sobą tylko tyle, ile można unieść w plecaku.’; Yhy ho nist ny by zejh, kyndsty mer yhta łȧjn? ‘Nie mam nic przy sobie, mógłbyś / mogłabyś mi trochę pożyczyć?’; Der Karol ej śun ȧzu ȧjgykȧmȧt, do jum dy oügałejdyn fu zejh zoüwer cüfoła. ‘Karol jest tak zmęczony / przepracowany, że powieki same mu się zamykają.’

3. się, siebie (nawzajem): Zy hon zih gypöst. ‘(Po)całowali się.’; Wjyr zan zih ida tag. ‘Widzimy się codziennie.’; Mȧj nökwyn byzihja zih gan. ‘Moi sąsiedzi chętnie odwiedzają się nawzajem.’

W znaczeniu 1. ZIH używany jest przede wszystkim w 3. osobie liczby pojedynczej i mnogiej (3. p. sg. i pl.), w innych przypadkach z reguły są używane odpowiednie zaimki osobowe: mih → YHY, dih → DÜ, yns → WJYR, (j)üh / oüh → JYR. ZIH może jednak wystąpić też w 1. i 2 osobie (1. p., 2. p.), szczególnie często w 1. osobie liczby mnogiej (1. p. pl.): Wer interesjyn zih / yns myter wymysiöeryśa śpröh. ‘Interesujemy się językiem wilamowskim.’

Podobnie jak w języku polskim, ZIH w znaczeniu 1. może być używane dla oznaczenia zbiorowości wykonującej czynność lub jako forma bezosobowa: Wi śpryht zih dos roüs? ‘Jak się to wymawia?’; S’kuzt zih, do der Rafał kuzt mytum Jüśü. ‘Mówi się, że Rafał jest chłopakiem Justyny.’ W tej funkcji – nieco częściej – używa się → Ȧ₃ oraz → MȦ. Funkcję uogólniającą pełnić też może czasownik w trybie oznajmującym w 3. osobie liczby mnogiej (3. p. pl.) z zaimkiem → ZEJ₂: Zy kuza, do der Rafał kuzt mytum Jüśü. ‘Mówi się, że Rafał jest chłopakiem Justyny.’; Zy kuzta, do zy wan zih ferwȧjwa. ‘Mówiono, że się pobiorą.’

UWAGA: w odróżnieniu od języka niemieckiego, ZEJH w języku wilamowskim nie oznacza sobie w zdaniach takich jak ‘Kupił sobie nowe auto.’ lub ‘Zamówiła sobie butelkę wina.’ – w tym kontekście używa się odpowiednich zaimków osobowych w celowniku: Har koüft’um ȧ noj oüta.; Zy byśtełt’er ȧ fłoś wȧjn.

Por. też: dy ȧjnzihkȧjt ‘właściwość, cecha’.

ZEJWA num. (ord. ZEJWD-, s. ZEJWER)

siedem: Dy Wymysiöejeryna trüga jyśter zejwa hoüa ufȧ zuntag. ‘Wilamowianki dawniej nosiły w niedzielę siedem czepców.’

ZYMFCIK num. (ord. ZYMFCIKST-, s. ZYMFCIKJER)

siedemdziesiąt, 70: Śun ym toüzyt ahthundyt zymfciksta jür gyhüta uf wymysiöejer aptyk dy djyfyn: Błan, Bestwa, Denkjadiöf, Janowic, Kȧnćüg, Kȧnjüw, Łank, Molć, Fütsdiöf, Bratnysdiöf, Wymysdiöf ȧn Witkowic. ‘Już w roku 1870 do apteki w Wilamowicach należały wsie: Bielany, Bestwina, Dankowice, Janowice, Kańczuga, Kaniów, Łęki, Malec, Nowa Wieś, Osiek, Stara Wieś i Witkowice.’

ZYMFCA num. (ord. ZYMFCYT-, s. ZYMFCYNER)

siedemnaście, 17: Dü konst kȧ brantwȧjn ny trynkja, bo dy höst ołdyśt zymfca jür. ‘Nie możesz jeszcze pić alkoholu, bo masz dopiero siedemnaście lat.’

FŁEĆJA (ZIH) v. (imp. sg. FŁEĆ, pl. FŁEĆT; part. perf. GYFŁEĆT + hon)

1. siedzieć, przesiadywać: Wysty by dam kompüter ywik fłećja? ‘Będziesz zawsze siedział przy tym komputerze?’

2. (z ZIH) siadać, usiąść: Jyśter fłećta zih dy ołda łoüt zjyr gan bym uwa. ‘Dawniej starsi bardzo chętnie siadali przy piecu.’

Zob. też: → FŁOĆJA, → ZECA (ZIH), → ZYCA

ZYCA v. (imp. sg. ZYC, pl. ZYCT; part. perf. GYZASA + hon)

1. siedzieć, przesiadywać: Wos zycty ȧzu dy gancy cȧjt? Śtejźe uf ȧn rjy dih źe ȧbysła! ‘Co tak ciągle siedzisz? Wstań i poruszaj się trochę!’; Ym wynter zyc yh gan fjym ejwła ȧn yh trynk mer ȧ wiöema ty. ‘Zimą lubię siedzieć przed kominkiem i pić ciepłą herbatę.’

2. siedzieć (np. w więzieniu): Wen zy’ȧ fanga, wyt’ȧ ym wingsta can jür zyca. ‘Gdy go złapią, pójdzie siedzieć na co najmniej dziesięć lat.’

3. znajdować się: Mȧj kolekcyj fu mulkjadrymułn zyct gynüg huh ufum śrank, ȧzu do dy kyndyn wan zy ny derłanga. ‘Moja kolekcja motyli znajduje się dość wysoko na półce, tak, że dzieci jej nie dosięgną.’; Zȧj brüder wiöe by ȧm oütaunfoł ȧn ȧ śtykla ȧjza höt zih jum tif yn brustkiöb nȧjgyśłiöen – der dökter, wo’ȧ zułd’ȧ operjyn, hot strah, do’s zos niby cy nönd bym hac. ‘Jej / Jego brat brał udział w wypadku samochodowym i kawałek żelaza wbił mu się głęboko w klatkę piersiową – doktor, który miał go operować, bał się, że ten kawałek będzie zbyt blisko serca.

4. dobrze leżeć, pasować: Der ibercijer zyct uf der zjyr güt, ok müsty ȧbyselüćü dy kniöef cöwa. ‘Ibercijer (rodzaj płaszcza) bardzo dobrze na tobie leży, tylko musisz troszeczkę przesunąć guziki.’

5. (z BŁȦJN) zostać na kolejny rok (w szkole): Ȧ ej ȧ jür ełder fu mjyr, oder ȧ ging myt mer y ȧ klas, bo’ȧ błȧ zyca yr fjyda klas. ‘On jest o rok starszy ode mnie, ale chodził ze mną do jednej klasy, bo został na kolejny rok w czwartej klasie.’

6. mieszkać razem (o parze): Zy nöma troü jes jür, oder zy zyca śun cyzoma can jür. ‘Oni wzięli ślub w zeszłym roku, ale mieszkają razem już od dziesięciu lat’.

Zob. też: → BYZYCA, → FERZYCA, → FŁEĆJA, → FŁOĆJA, → OÜSZYCA, → ZECA (ZIH)

ŁANGA v. (imp. sg. ŁANG, pl. ŁANGT; part. perf. GYŁANGT + hon)

sięgać, sięgnąć: Yhy bej ufum eroplanhöf, yhy łang yn dibzak, ȧ diöt ho’h kȧn paśport ny. ‘Jestem na lotnisku, sięgam do kieszeni, a tam nie ma paszportu.’

AKYS s. f. (pl. AKYSA, dim. AKYSŁA)

siekiera: S’wiöe ȧmöł ym wynter kołd / Nom ȧ akys ging yn wald / Y dam wald wiöe gruser śnej / Y dam gatła błit der kłej. ‘Było raz w lesie zimno / Wziąłem siekierę, poszedłem do lasu / A w tym lesie był duży śnieg / A w ogródku kwitła koniczyna.’ (fragment piosenki S’wiöe ȧmöł ym wynter kołd); Dy fürfatyn fun Wymysiöejyn müsta ju hefa ata myter akys – y Wymysoü wiöe füt jyśter ȧ dykjer puś. ‘Przodkowie Wilamowian musieli wiele pracować siekierą – na terenie Wilamowic był przecież niegdyś gęsty las.’

HOÜZ s. n. (pl. HOÜZYN, dim. HOÜZŁA)

1. sień, przedpokój: S’hoüz cytȧlt dy ałda wymysiöejer hyta ȧcwe. ‘Sień rozdzielała stare wilamowskie domy na dwie części.’

2. dom (szczególnie niedrewniany): Mjyr gyfoła ny dy noüa hoüzyn – zy zȧjn oły ȧnik, uf ȧn miöeda gyboüyt. ‘Mnie się nie podobają nowe domy – wszystkie są jednakowe, zbudowane w tym samym stylu.’

WȦZ s. f. (pl. WȦZA, dim. WȦZŁA)

sierota: Der Hamilton-Alexander wiöe ȧ öemy wȧz, ȧn füt wiöd’ȧ cy ȧr ważnikja persün y Howłanahtameryk. ‘Alexander Hamilton był biednym sierotą, a jednak stał się ważną osobistością w Ameryce Północnej.’

ZYHUŁ s. f. (pl. ZYHUŁN)

sierp: Yr Ołdbyłcer Zȧncafabryk y Wymysoü wün gyproducjyt ferśidnikjy öeta fun zyhułn ȧn zȧnca. ‘W Starobielskiej Fabryce Kos w Wilamowicach produkowano różnego rodzaju sierpy i kosy.’

ŚJERPJYŃ s. m. (pl. ŚJERPNJA)

sierpień: Ym śjerpjyń wawer fiöen uf dy Kalwaryj. ‘W sierpniu pojedziemy na dróżki kalwaryjskie (w Kalwarii Zebrzydowskiej).’

Por. też: der oügust ‘sierpień’: Ym end oügust orgȧnizjyt der GOK inda ȧ śejna festyn ufum LKS. ‘Pod koniec sierpnia GOK zawsze organizuje piękny festyn na stadionie LKS.’

ZÖT s. f. (pl. ZÖTA)

siew, czas siewu: Byr zöt ys’s wingjer at wi byr an ȧn bym rȧjfjyn. ‘Podczas siewu jest mniej pracy niż podczas żniw i zwożenia plonów z pola.’; Dy zöt ej gyröta, hefa kjenła zȧjn gyśosa. ‘Siew się udał, wiele ziaren wykiełkowało.’

Zob. też: → ZYN

ŚPRIC s. f. (pl. ŚPRICA, dim. ŚPRICŁA)

1. sikawka: Fjym krig wiöe dos zjyr wihtik, wen dy wymysiöejer fojerwer ȧ nojy śpric höt gykoüft. ‘Przed wojną było bardzo ważne, że wilamowska straż pożarna kupiła nową sikawkę.’

2. strzykawka, zastrzyk: Wen dy śwaster dy śpric nȧjśprict, müst yh dy oüga cümaha, bo’h fjet mih fjyn śprica. ‘Gdy pielęgniarka dawała zastrzyk, musiałem / musiałam zamknąć oczy, bo się boję strzykawek.’

3. szczepienie, szczepionka: Yhy ho łang uf dy śpric ym krönwirüs ȧtkȧn gyhiöert. ‘Długo czekałem na szczepionkę przeciwko koronawirusowi.’

^|MOTOR₁ s. m. (pl. ^|MOTON)

silnik: Yhta śtymt ny ym motor, hjysty ny dos gyroüś? ‘Coś nie jest w porządku w silniku, nie słyszysz tego szmeru?’

ŚTIÖEK adj., adv. (ŚTȦKJER, ŚTȦKST-)

1. silny: Gük zy zöfuł jür höt, ej zy byśtenik nö ȧzu śtiöek. ‘Mimo że ona ma tyle lat, jest wciąż jeszcze silna.’

2. mocny, silny (o smaku): Der imbjyr höt ȧn śtiöekja gyśmak. ‘Imbir ma mocny smak.’

3. mocny (o alkoholu): Der brantwȧjn ej śtȧkjer owi der wȧjn. ‘Wódka jest mocniejsza od wina.’

ŚWASTER s. f. (pl. ŚWASTYN, dim. ŚWASTELA)

siostra: Mȧj śwaster ej cwe jür ȧn cwej mönda jyngjer wi yhy. ‘Moja siostra jest dwa lata i dwa miesiące młodsza ode mnie.’

ŚWASTERTOHTER s. f. (pl. ŚWASTERTEHTYN, dim. ŚWASTERTEHTELA)

siostrzenica: Mȧj śwastertohter ej yta ryhteryn y Katowic, oder zy kymt mih inda byzihja, wen zy uf Wymysoü kymt. ‘Moja siostrzenica jest sędzią w Katowicach, ale zawsze przyjeżdża mnie odwiedzić, gdy jest w Wilamowicach.’

ŚWASTERZUN s. m. (pl. ŚWASTERZYN, dim. ŚWASTERZYNŁA)

siostrzeniec: Mȧj śwasterzun höt ufgyśtełt ȧ śejny hyt ym Tȧjh, zejh jok, wen dy wyst ferhejnfiöen. ‘Mój siostrzeniec wybudował ładny dom w Stawie (dzielnica Wilamowic), zobacz, kiedy będziesz przejeżdżać.’

ZEJB s. n.  (pl. ZEJWYN, dim. ZEJWŁA)

sito: Mał müsty diöh ȧ zejb rada, do’s kȧ knołyn ny zȧjn. ‘Mąkę musisz przesiać przez sito, żeby nie było grudek.’

ŚÜSTERPAP / ŚÜSTERPOP s. f. (pl. ŚÜSTERPAPA / ŚÜSTERPOPA)

siusterpop, szusterpop (jajecznica po wilamowsku): Wen dy wyłst śüsterpap maha, müsty hon ȧjyn, myłih ȧn mał. ‘Jeśli chcesz zrobić siusterpop, musisz mieć jajka, mleko i mąkę.’

KROFT s. f. (pl. KREFTA)

siła, moc: Yhy ho kȧ kroft śun ny, yhy mü rün. ‘Nie mam już sił, muszę odpocząć.’; Dü byst ejweron! Wi mahsty dos? Hösty jynt kynstłikjy krefta oba wi? ‘Jesteś wszędzie! Jak to robisz? Masz jakieś magiczne moce czy co?’

Zob. też: → MAHT

MAHT s. f. (pl. MAHTA)

1. siła, moc: Jyśter at yh śwjer, oder yta kon yh śun ny ata, bo yh ho mej kȧ maht. ‘Dawniej ciężko pracowałem / pracowałam, ale teraz nie mogę już pracować, bo nie mam już siły.’

2. władza: Hjy uf cy grasjyn, bo dy höst kȧ maht ejwer mjyr ny. ‘Przestań mnie prześladować, bo i tak nie masz nade mną władzy.’

Zob. też: → KROFT

FU WU pron., adv.

skąd: Fu wu gejsty? Fur śül? ‘Skąd idziesz? Ze szkoły?’; Fu wu śtomsty roüs? ‘Skąd pochodzisz?’; Yhy wȧ ny, fu wu dy fürfatyn fun Wymysiöejyn zȧjn kuma. ‘Nie wiem, skąd przyszli przodkowie Wilamowianie.’

GȦJCIK adj.

skąpy: Ȧn zyta gȧjcikja menća wi har ho’h nö ny gyzan! ‘Tak skąpego człowieka jak on jeszcze nie widziałem / widziałam!’

TROPUŁN v. (imp. sg. TROPUŁ, pl. TROPUŁT; part. perf. GYTROPUŁT + hon)

1. skap(yw)ać, kapać: Błüt tropułt fur ufa rȧna ufȧ dywan. ‘Krew kapała z otwartej rany na dywan.’

2. lać dużymi kroplami (o ulewie): Yhy wöst, do’s zo rȧnn, oder wun het yh gydöht, do’s wyt ȧzu tropułn. ‘Wiedziałem / Wiedziałam, że ma padać, ale gdzieżbym tam myślał / myślała, że będzie tak lało.’

Por. też: tropa ‘kapać, kropić’.

ZOK s. f. (pl. ZOKA)

1. skarpeta: Zat ok, wosfer fȧjny zoka höt mer dy baba oüsgyśtrykt! ‘Tylko patrzcie, jakie fajne skarpety babcia zrobiła mi na drutach!’

2. pończocha (element stroju wilamowskiego): Śtrimikjy ruty zoka zȧjn fjyr idy wymysiöeryś ogycüny bow ȧ müs. ‘Czerwone pasiaste pończochy musi mieć każda kobieta w stroju wilamowskim.’

GYWEŁ s. n. (pl. GYWEŁN, dim. GYWEŁA)

1. sklep: Gejsty ny fylȧjht ys gyweł? Wysty mer yhta zisys brengja? ‘Nie idziesz przypadkiem do sklepu? Przyniesiesz mi coś słodkiego?’

2. sklepienie: Yr Mȧryjakjyh y Krök hon zy ȧ zyta śejn gyweł! ‘W Kościele Mariackim w Krakowie mają tak piękne sklepienie!’

3. podniebienie: Miöehjy łoüt głiöen, do dy hund, wo zy hon świöecy gywełn, zȧjn bȧjsnik. ‘Niektórzy wierzą, że psy, które mają czarne podniebienie, gryzą.’ –  w tym znaczeniu używa się również wyrazów → GOÜMA i → HYMUŁ.

ŚPRYNGJA v. (imp. sg. ŚPRYNG, pl. ŚPRYNGT; part. perf. GYŚPRUNGA + zȧjn / hon)

1. (+ zȧjn / hon) skoczyć, skakać: Ny śpryng ȧzu, bo dy mahst s’bet cynist! ‘Nie skacz tak, bo psujesz łóżko!’

2. (+ zȧjn) zapłodnić, zapładniać (o zwierzętach): Der öks ej uf dy kü gyśprunga. ‘Byk zapłodnił krowę.’

3. (+ hon) (za)atakować: Yta śpryngt’ȧ ȧzu uf mih, ȧ jyśter höt’ȧ dosnymłikjy gymaht. ‘Teraz mnie tak atakuje, a przecież on kiedyś robił to samo’.

Jeśli czasownika ŚPRYNGJA używa się w znaczeniu zmiany miejsca, np. Ejs ej ejwys bahła gyśprunga. ‘Ona przeskoczyła strumyk.’, używa się czasownika posiłkowego zȧjn. Jeśli zaś mowa o samym procesie skakania, możliwe jest użycie zarówno zȧjn, jak i hon: Dy kyndyn zȧjn / hon cwü śtunda ufer trampolin gyśprunga. ‘Dzieci skakały na trampolinie dwie godziny.’

Por. też: roüsśpryngja ‘wyskoczyć, wyskakiwać’: Yh fur frȧjd śpryng yh roüs. ‘Ja z radości wyskakuję.’ (fragment piosenki Diöt fum hejwuł)

ENDA (ZIH) v. (imp. sg. END, pl. ENT; part. perf. GYENT + hon)

(s)kończyć (się): Ołys ent zih ȧmöł. ‘Wszystko się kiedyś kończy.’; End dos endłik ȧn gejwer. ‘Kończ to w końcu i idziemy.’

Por. też: derenda ‘dokończyć, doprowadzić do końca’: Ym wihtiksta ys’s dy an cy derenda – nöhta kynwer fu zystwos śtüdjyn. ‘Najważniejsze jest, żeby dokończyć żniwa – później możemy pomyśleć o czymś innym.’

ŁADER s. n. (pl. ŁADYN)

skóra (garbowana): Śü mü’ȧ fu gütum łader maha, zyst wada zy bałd cynist. ‘Buty trzeba robić z dobrej skóry, inaczej prędko się niszczą.’

Zob. też: → HOÜT₂

HOÜT₂ s. f. (pl. rzad. HOÜTA, dim. HOÜTŁA)

1. skóra (materiał): Dy hoüt uf dam fotel ej zjyr roü. ‘Skóra na tym fotelu jest bardzo szorstka.’

2. skóra, naskórek: Yhy bej hȧglik uf dy pȧrȧdȧjsepułn / pomidon: wen yh gük ȧ śtykla śłyng, gryht wjyd mer dy hoüt ym gyzyht rut. ‘Jestem uczulony / uczulona na pomidory: gdy połknę choć kawałek, od razu czerwieni mi się skóra na twarzy.’

3. (dim.) skórka (banana itp.): Wos maht dö dos bananhoütła? ‘Co robi tu ta skórka z banana?’

4. błona: Dy hoüt fur brötwjyśt wjyd bym koha hater / hjeter. ‘Błona kiełbasy twardnieje podczas gotowania.’

5. kożuch (na mleku): Dy hoüt ufer myłih ȧdśtejt, wen dy myłih okiłt. ‘Kożuch na mleku powstaje, kiedy mleko stygnie.’

Zob. też: → ŁADER, → ZOC