Słownik

ŚWJEN v. (imp. sg. ŚWJE, pl. ŚWJET; part. perf. GYŚWÜN + hon)

przysięgać, przysiąc: Yhy ho dos ny gymaht, dos kon yh fjym Göta Hjen śwjen! ‘Nie zrobiłem tego, mogę przysiąc przed Bogiem!’

OÜTABÜSSTȦCYJ s. f. (pl. OÜTABÜSSTȦCYJA)

przystanek autobusowy: Ufer oütabüsstȧcyj zyca ferśidnikjy łoüt oüs. ‘Na przystanku autobusowym przesiadują różni ludzie.’

Por. też: der oütabüsśtand ‘ts.’

KYNFTIKKȦJT s. f. (pl. KYNFRIKKȦJTA)

przyszłość: Wos planjysty cy maha yr kynftikkȧjt? ‘Co planujesz robić w przyszłości?’

CÜKUNFT s. f. (pl. CÜKYNFTA)

1. (rzad.) przyszłość: Łiwy mytbyzycyn, hoüt zȧjwer dö cyzomakuma, do wer zuła bykuza dy cükunft fu ynzer fjyrma. ‘Drodzy współwłaściciele, dziś zebraliśmy się tutaj, żeby omówić przyszłość naszej firmy.’ –  w tym znaczeniu częściej używa się rzeczownika → KYNFTIKKȦJT.

2. nastawienie: Dar menć höt kȧ güty cükunft cy yns, yhy höf, do’s zih dos bałd wyt endyn. ‘Ten człowiek nie ma do nas dobrego nastawienia, mam nadzieję, że się to wkrótce zmieni.’

KYNFTIK adj., adv.

przyszły: Yhy wȧs ok zöfuł, wo ej gypasjyt, ȧ ny dos, wos ej kynftik. Wiem tylko tyle, co się stało, a nie to, co jest przyszłe‘.’

Por. też: dy kynftikjy cȧjt ‘(gram.) czas przyszły’.

GYWYNN (ZIH) v. (imp. sg. GYWYN, pl. GYWYNT; part. perf. GYWÖNT / GYWYNT + hon)

przyzwyczaić się: Cyderjyśt kund yh s’gyćöter yr at ny łȧjda, oder śpyter ho’h mih cy dam gywönt. ‘Najpierw nie mogłem znieść hałasu w pracy, ale później się do tego przyzwyczaiłem / przyzwyczaiłam.’

BEJN₁ s. f. (pl. BYN, dim. BYNŁA)

pszczoła: S’fłigja ym giöeta hefa byn rym. ‘W ogrodzie lata dużo pszczół.’

Por. też: der bejnśtök ‘ul’.

WȦS / WȦZ s. n., m. (pl. WȦSA / WȦZA)

pszenica: Ȧn grina kranc fu yjyn / Wȧs, hower ȧna kün / Ȧn błimła fuły śtejen / Wu ynzyn wejza wün. ‘I zielony wieniec z kłosów / Pszenicy, owsa i żyta / I kwiaty pełne stoją / Gdzie nasze miedze były.’ (fragment piosenki Fu ynzyn rȧjhja fȧldyn); S’wȧjsy gybek bekt mȧ fu wȧsamał ‘Białe pieczywo piecze się z mąki pszennej’.

FÖGUŁ s. m. (pl. FYGLN / FÖGUŁN, dim. FYGJEŁA)

ptak: Ȧner fun śynsta zyngjyn ym fögułkrüland dos ej der słöwik. ‘Jeden z najpiękniejszych śpiewaków w królestwie ptaków to słowik.’

PÖHA v. (imp. sg. PÖH, pl. PÖHT; part. perf. GYPÖHT + hon)

1. pukać: Yh pöht ufs fanster, ȧn ejs höt nist ny gyhüt. ‘Zapukałem w okno, a ona nic nie słyszała.’

2. tupać (nogami): Unöetikjy kyndyn śrȧjn ȧn pöha myta fisa, wen yhta ny ej ȧzu, wi zy wjyn weła. ‘Niegrzeczne dzieci wrzeszczą i tupią nogami, jeśli coś nie jest tak, jakby chciały.’

PUNKT₁ s. m. (pl. PUNKTA, dim. PUNKTŁA)

1. punkt (jednostka miary): Dy łjyr fur wymysiöeryśa śpröh gyt yn śtüdanta fum Warśawyśa Uniwersytet drȧj ECTS-punkta. ‘Nauka języka wilamowskiego daje studentom Uniwersytetu Warszawskiego trzy ECTSy.’

2. punkt (element): Ȧn yta zȧjwer kuma cym łecta punkt fu ynzum program. ‘A teraz dotarliśmy do ostatniego punktu naszego programu.’

PUNKT₂ adv.

punkt, dokładnie (o godzinie): Yhy hiöer ufȧ zöfuł śtunda – ȧny punkt, uf ȧmöł kymt’ȧ. ‘Tyle godzin na niego czekam – punkt pierwsza nagle się zjawia.’

CȦJTŁIK adv., adj.

1. punktualny, punktualnie: Zej kymt uf idys trof inda cȧjtłik. ‘Ona zawsze przychodzi na każde spotkanie punktualnie.’

2. czasowy: Wjyr łoda jüh hacagan ȧj uf dy noüsty cȧjtłikjy oüsśtełnan y ynzum müzeum. ‘Serdecznie państwa zapraszamy na najnowszą wystawę czasową w naszym muzeum.’

3. na czasie, aktualny: Ynzer badȧnzespuł byśeftikt zih myta cȧjtłikja temata, cbś. myter etyk ȧn myter kynstłikja inteligenc. ‘Nasz zespół badawczy zajmuje się aktualnymi tematami, np. etyką i sztuczną inteligencją.’

4. (rzad.) wczesny, wcześnie: Har wekt zih oüt cȧjtłik uf. ‘Wcześnie dzisiaj wstał.’

ŁYDIK adj.

1. pusty: Di wek ej łydik, müswer ȧ nojy ufmaha. ‘Ten słój / wek jest pusty, musimy otworzyć nowy.’

2. nieżonaty / niezamężna: Zȧjter ferwejwa oba łydik? ‘Jest pan żonaty czy nieżonaty? / Jest pani zamężna czy niezamężna?’

FIÖECA v. (imp. sg. FIÖEC, pl. FIÖECT; part. perf. GYFIÖECT + hon)

puszczać wiatry: War höt wejder gyfiöect? ‘Kto znowu puścił bąka?’

DÖZ s. f. (pl. DÖZA, dim. DYZŁA)

puszka: Kiöef mer ȧ döz kol. ‘Kup mi puszkę coli.’

FOŁ₃ s. n. (pl. FOŁN, dim. FOŁIHŁA)

pułapka: Har wyt ȧłȧn y mȧj foł nȧjfoła! ‘On sam wpadnie do mojej pułapki!’

Por. też: s’moüzfoł ‘łapka na myszy’,

PYSK s. m. (pl. PYSKJA)

1. pysk zwierzęcia: Der hund śtakt ȧ pysk y dy śtroüh nȧj, ȧn diöt wiöe ȧ ejgl ȧn der bjydoka höt zih gyśtoha. ‘Pies wsadził pysk w krzaki, a tam siedział jeż i biedak się ukłuł.’

2. (pojorat. / pogard.) twarz człowieka: Yhy bej ȧzu śwah, do wen yh yn ham wa kuma, wa’h gryhta foła ufȧ pysk. ‘Jestem tak zmęczony, że jak tylko przyjdę do domu, to zaraz padnę na pysk.’ – ten wyraz jest mniej wulgarny niż w języku polskim.

FREN v. (imp. sg. FRE, pl. FRET; part. perf. GYFRET + hon)

pytać: Yh wełd’üh fren, op jyr mer ny kynt hyłfa. ‘Chciałbym pana / panią spytać, czy nie mógłby mi pan / nie mogłaby mi pani pomóc.’; Zej höt’ȧ śun zöfuł möł gyfret, ȧ har ziöet nist ny cyryk. ‘Ona go już tyle razy pytała, a on nic nie odpowiada.’

COŁA v. (imp. sg. COŁ, pl. COŁT; part. perf. GYCOŁT + hon)

płacić: Wifuł cołsty fjyr di śtuw? ‘Ile płacisz za ten pokój?’

GRENN v. (imp. sg. GRȦJN, pl. GRȦJNT; part. perf. GYGRYN + hon)

płakać: Ny grȧjnt, kyndyn, ny grȧjnt. ‘Nie płaczcie, dzieci, nie płaczcie.’; Yh ho gygryn, yh wa ny grynn / Yh wa śun nymer łöstik zȧjn. ‘Płakałam, nie będę [już] płakać / Nie będę już nigdy radosna.’

MANTUŁ s. m. (pl. MANTUŁN)

płaszcz: Yhy wułd ufȧ Üral nama ȧ dyna mantuł, yhy het ym jyśta cug derfrün. ‘Chciałem / Chciałam zabrać na Ural cienki płaszcz, zamarzłbym / zamarzłabym w pierwszym pociągu.’

Por. też: der rȧnmantuł ‘płaszcz przeciwdeszczowy’.

COÜN s. m. (pl. CIÖEN, dim. CIÖENŁA)

płot: Dy nökwyn śteła’a ȧn noüa coün uf. ‘Sąsiedzi budują nowy płot.’

ŁȦJMYT s. f., sg. tant.

1. płótno (głównie lniane): Jyśter fün dy Wymysiöejyn myter łȧjmyt uf Win, Grac, ȧn zugiöe uf Pȧri ȧn London. ‘Dawniej Wilamowianie jeździli z lnianym płótnem do Wiednia, Grazu, a nawet do Paryża i Londynu.’

2. ekran projekcyjny (rozwijany): Ufa konferencyja wȧjza dy profesiöen jyr prezentȧcyja ufer łȧjmyt. ‘Na konferencjach profesorzy wyświetlają prezentacje na ekranie.’

PŁOÜC s. f. (pl. (rzad.) PŁOÜCA, dim. PŁOÜCŁA)

1. płuco, płuca: Ȧ zyty łöft ej zjyr güt uf dy płoüc. ‘Takie powietrze jest bardzo dobre na płuca.’

2. znak serca, kier (w kartach): Der kyng-płoüc dos ej ȧ ogyzany kiöet. ‘Król kier to mocna karta.’

UWAGA: W odróżnieniu od języka polskiego, w którym wyraz płuca najczęściej używany jest w liczbie mnogiej, o ile mowa o parze płuc, o tyle w języku wilamowskim liczba mnoga tego wyrazu jest właściwie nieużywana.

FŁÜG / FŁUG s. m. (pl. FŁIG, dim. FŁIGŁA)

pług: Wen dy jest mytum fłüg, ȧdśtejn dy fühja. ‘Kiedy orzesz pługiem, powstają bruzdy.’

ŚYFA v. (imp. sg. ŚYF, pl. ŚYFT; part. perf. GYŚYFT + hon / zȧjn)

płynąć / pływać okrętem, statkiem: Ȧh, wen yh wje kyna śyfa, to wje’h błȧjn ȧ kapitan fu ȧm grusa śejf. ‘Ach, gdybym umiał pływać (statkiem), to bym został kapitanem dużego statku.’

DVD-PŁACŁA s. n. (pl. DVD-PŁACŁA)

płyta DVD: Yhy ho ȧn zyta laptop, wu’ȧ kon kȧ CD- ȧn DVD-płacła ny śpejła – cy dam müswer ekstra ȧn hesaśpejłer kiöefa. ‘Mam taki laptop, gdzie nie można odtwarzać płyt CD i DVD – musimy do tego specjalnie kupić odtwarzacz zewnętrzny.’

Zob. też: → PŁACŁA

FAH adj.

płytki: Ȧ decydjyt ȧ fłus nejwercywota, wen’ȧ wyt fynda, wun s’woser ej fah. ‘Zdecydował przejść rzekę w bród, gdy znajdzie [miejsce], gdzie woda jest płytka.’

ŚWYMA v. (imp. sg. ŚWYM, pl. ŚWYMT; part. perf. GYŚWUMA + zȧjn / hon)

pływać, (po)płynąć: Ym kołda woser śwymt zih beser owi yr zyta wiöema züp wi y miöehja basena. ‘W zimnej wodzie lepiej się pływa niż w takiej ciepłej zupie jak w niektórych basenach.’

Jeśli czasownika ŚWYMA używa się w znaczeniu zmiany miejsca, np. Ejs ej ejwyn fłus gyśwuma. ‘Ona przepłynęła rzekę.’, łączy się on tylko z czasownikiem posiłkowym zȧjn. Jeśli zaś mowa o samym procesie pływania, możliwe jest użycie zarówno zȧjn, jak i hon: Jyśter ej’ȧ / höt’ȧ gan gyśwuma, oder yta gejt’ȧ koüm ufȧ basen. ‘Dawniej często pływał, ale teraz ledwo chodzi na basen.’

Por. też: śwyma wi dy akys ‘bardzo źle pływać / płynąć (dosł. ‘pływać / płynąć jak siekiera’)’: Gej ny, wu’s tif ej: yhy wȧs, wi dy śwymst. – No wi? – Wi dy akys! ‘Nie chodź tam, gdzie jest głęboko: wiem, jak pływasz. – No jak? – Jak siekiera!’

RȦHNAN s. f. (pl. RȦHNANA)

rachunek: Wen dy wyłst, do zy der dy delegȧcyj cyrykcoła, djefsty oły rȧhnana cyzomakłoün. ‘Jeśli chcesz, żeby rozliczono ci delegację, powinieneś zebrać wszystkie rachunki.’

ROĆȦN (ZIH) v. (imp. sg. ROĆȦ, pl. ROĆȦT; part. perf. GYROĆȦT + hon)

raczyć (się), (po)częstować (się): Kȧśü, nejmźe ȧ płoc ȧn roćȧ oü dy ślynćkja – zuła zy oü yhta ferbłȧjn! ‘Kasiu, weź kołacz i poczęstuj też ślęczków – niech też sobie użyją!’; Dy kümiöećja roćȧn zih myt wȧjn ym krȧćum. ‘Kumowie częstują się winem w karczmie.’

RÖT s. m. (pl. RÖTA)

1. rada (porada): Yhy kom cy djyr nöm röt owi cyr ełder śwaster. ‘Przyszedłem / Przyszłam do ciebie po radę jako do starszej siostry.’; Zy go jum ȧn güta röt. ‘Dała mu / jej dobrą radę.’

2. rada (organ kierowniczy): Der śrȧjwer decydjyt zih zoüwer cy odanka, nö fjyr decyzyj fum Huha Röt. ‘Skryba sam postanowił wypowiedzieć służbę, jeszcze przed decyzją Najwyższej Rady.’

Por. też: röt gan ‘dać radę’: Wen dy der ny gyst myt dam röt, konsty inda cy mjyr kuma, ȧn yh wa der dermyt hyłfa. ‘Jeśli nie dasz sobie rady, zawsze możesz przyjść do mnie, a pomogę ci z tym’

RADJO s. n. (pl. RADJA)

radio: Zełda ȧner kiöeft yta radja, bo ider höt ȧs ym kamela. ‘Mało kto kupuje teraz radia, bo każdy ma je w komórce.’

FRȦJD s. f. (pl. FRȦJDA)

radość, uciecha: Yh fur frȧjd śpryng yh roüs [...] ‘Z radości wyskakuję [...]’ (fragment piosenki Diöt fum hejwuł); Jyr hobby maht’er ȧ frȧjd. ‘Hobby sprawiało jej radość.’

RÖTA v. (imp. sg. RÖT, pl. RÖT; part. perf. GYRÖT + hon)

1. (do)radzić: Wen yh wje der röta, yhy wje ziöen, do dy müst fu dar at wi ym byhendsta wȧg. ‘Gdybym miał ci doradzić, powiedziałbym, że musisz jak najprędzej zwolnić się z tej pracy.’

2. zgadywać: Röt, wosfer ȧ fiöerw ho’h ym hacta. ‘Zgadnij, jaki kolor najbardziej mi się podoba.’

3. poradzić sobie: Wysty der diöt ȧłȧn röta? No frȧłik, yhy bej ȧ gruser büw. ‘Poradzisz sobie sam? No pewnie, jestem dużym chłopcem.’

Por. też: dy rötsuł ‘zagadka’.

PȦRȦ^|DIZ s. m., sg. tant.

raj: Dy Hamyt ej ȧ pȧrȧdiz / Gygan fum łiwa foter / Gük dy wjest cymjedyn dy fis / Wysty zy łiwa hater. ‘Ojcowski dom to raj / Podarowany przez kochanego ojca / Choćbyś schodził nogi / Będziesz go kochał mocniej.’ (fragment pieśni Dy Hamyt ej ȧ pȧrȧdiz – Ojcowski dom po wilamowsku) – w tym znaczeniu używa się również rzeczownika → HYMUŁ.

RȦJTÜZA s., pl. tant.

rajtuzy: Mȧj müter wiöe zjyr öem, oder zy koüft mer uf dy Wȧjnaht rȧjtüza. ‘Moja matka była bardzo biedna, ale kupiła mi na Boże Narodzenie rajtuzy.’

KRAWYS s. m. (pl. KRAWYS, dim. KRAWYSŁA)

1. rak, krab (skorupiak): Ym Wymysiöejer Bah wün jyśter oü krawys, oder yta błȧjt nöha śun kȧ śpür mej ny. ‘W Wilamówce też były kiedyś raki, ale teraz nie ma po nich ani śladu.’

2. rak (choroba): Uf wos ej’ȧ gyśtiörwa? Ufȧ krawys? ‘Na co zmarł? Na raka?.’

ÖEMA s. m. (pl. ÖEMA, dim. ÖEMŁA)

ramię: Har ej undyn cug gyfoła ȧna der gancy öema wiöd’um ogyrysa. ‘Wpadł pod pociąg i oderwało mu całe ramię.’

MÜGJA s. m. (pl. MÜGJA)

1. rano, ranek: Mügja rut – baka brut, öwyt rut – wyt zȧjn kut. ‘Czerwony poranek – piecz chleb, czerwony wieczór – będzie błoto.’ (powiedzenie wilamowskie przepowiadające pogodę)

2. wschód (strona świata): Zy kuza, do dy wymysiöejer łoda śtoma fum mügja, gywys fum Krym. ‘Mówi się, że skrzynie wilamowskie pochodzą ze wschodu, zapewne z Krymu.’

Por. też: s’mügjys ‘rano’: Yhy kuz «drȧj s’mügjys», bo yh śtej ȧzu uf, oder fjyr men brüder dos ej nö «drȧj s’nahts». ‘Mówię «trzecia rano», bo tak (wtedy) wstaję, ale dla mojego brata to jest jeszcze «trzecia w nocy».’

Zob. też: → GÜTER MÜGJA

ÖETIK adj., adv.

1. rasowy (o zwierzętach rasowych): Ȧ eht öetik arabyś fad kon ȧ ganc fermygja wat zȧjn. ‘Prawdziwy rasowy koń arabski może być wart cały majątek.’ Der Śwejk-drow ferdint ufum ferkoüf fun unöetikja hunda, fu wyła papjyn har höt gyfełśt. ‘Wojak Szwejk zarabiał na sprzedaży nierasowych psów, których rodowody fałszował.’

2. grzeczny (o dzieciach): Bysty hoüt ym kyndergöeta öetik gywast? ‘Byłeś dziś grzeczny w przedszkolu?’

3. fajny, super: Dy wyćećka wiöe ju öetik! Yhy wył nö ȧmöł uf Pȧri fiöen. ‘Wycieczka była super! Chcę raz jeszcze pojechać do Paryża.’

ÖETIK adj., adv.

1. rasowy (o zwierzętach rasowych): Ȧ eht öetik arabyś fad kon ȧ ganc fermygja wat zȧjn. ‘Prawdziwy rasowy koń arabski może być wart cały majątek.’ Der Śwejk-drow ferdint ufum ferkoüf fun unöetikja hunda, fu wyła papjyn har höt gyfełśt. ‘Wojak Szwejk zarabiał na sprzedaży nierasowych psów, których rodowody fałszował.’

2. grzeczny (o dzieciach): Bysty hoüt ym kyndergöeta öetik gywast? ‘Byłeś dziś grzeczny w przedszkolu?’

3. fajny, super: Dy wyćećka wiöe ju öetik! Yhy wył nö ȧmöł uf Pȧri fiöen. ‘Wycieczka była super! Chcę raz jeszcze pojechać do Paryża.’

RAT s. f. (pl. RATA)

rata: Yhy ho dos uf dy rata gykoüft. ‘Kupiłem to na raty.’

RETER s. m. (pl. RETYN)

1. ratownik: Y ider sanitarka ej ȧ reter oba ȧ dökter. ‘W każdej karetce jest ratownik (medyczny) albo lekarz.’

2. zbawca, wybawca: Dank śejn, do dy höst mer myt dam projekt gyhułfa, yhy döht śun, do’h wa ny oüskuma – dü byst ju mȧj reter! ‘Dzięki, że pomogłeś mi z tym projektem, już myślałem, że się nie wyrobię – jesteś moim wybawcą!’; Der Jezüs ej ynzer reter. ‘Jezus jest naszym zbawcą.’

Por. też: dy reteryn ‘ratowniczka; wybawczyni’.

RATHOÜZ s. n. (pl. RATHOÜZYN)

ratusz: S’wymysiöejer rathoüz wiöd ym toüzyt ahthundyt noünȧnzȧhcikjer jür ufgyśtełt ȧn s’hot ȧ klin tjymła. ‘Wilamowski ratusz został zbudowany w 1869 roku i miał wieżyczkę.’

MÖŁ s. n. (pl. MÖŁ)

1. raz: Wifuł möł ho’h dos gyhüt, oder yhy kon dos byśtenik nö ny gydenkja. ‘Ileż razy to słyszałem, ale ciągle nie mogę tego zapamiętać.’; Yhy za zuwos s’jyśty möł! ‘Po raz pierwszy coś takiego widzę!’

2. danie: Gestyn wüwer ufer imprez, diöt krigtwer ufs jyśty möł ryndzüp, ȧ ufs ander möł – ȧ rülod. ‘Wczoraj byliśmy na imprezie, tam dostaliśmy na pierwsze danie rosół, a na drugie – roladę.’

Por. też: der möł ‘mak’, ufsmöł ‘naraz, jednocześnie’: Dy ürgȧnistyn klimpyt myt mejer klawiśa ufsmöł. ‘Organistka naciska kilka klawiszy jednocześnie.’

Zob. też: → ȦMÖŁ

ȦMÖŁ adv.

raz, pewnego razu: Ȧmöł ej’ȧ dö ȧn ȧmöł – diöt. ‘Raz jest tu, a raz – tam.’; Ȧmöł wiöe ȧ kyng ȧn dar kyng hot ȧ śejny tohter... ‘Pewnego razu był sobie król i ten król miał piękną córkę...’

Por. też: uf ȧmöł ‘naraz, nagle’, ȧmöł uf dy cȧjt ‘raz na jakiś czas, czasem’.

Zob. też: → MÖŁ

CYZOMA adv., pref.

razem: Wi’h bej fruw, do wer zȧjn endłik cyzoma! ‘Jak się cieszę, że w końcu jesteśmy razem!’

Rzadziej używa się również form mytzoma oraz byzoma w tym samym znaczeniu.

CYZOMA często bywa używany jako przedrostek czasownikowy, występujący z wieloma czasownikami. Dodaje zazwyczaj znaczenia wykonywania jakiejś czynności razem albo robienia czegoś w większym natężeniu i niedbale lub naumyślnie źle.

^|REGJYN₂ v. (imp. sg. REGJER, pl. REGJYT; part. perf. GYREGJYT + hon)

rechotać, kumkać: Dos ej śejn cücyhühja, wen’s öwyts rȧnt ȧn dy hućja ym tȧjhła regjyn. ‘Pięknie jest sobie posłuchać, jak pada wieczorny deszcz i rechoczą żaby w stawku.’